Finansijska održivost

Nije došlo do značajnijeg unapređenja finansijske održivosti OCD-a u 2020. godini.

Ne postoje precizni podaci o tome u kojoj je mjeri pandemija koronavirusa uticala na finansijske kapacitete civilnog sektora. Ipak, mali dio OCD-a ima sređene finansijske sisteme koji mogu da opstanu u vrijeme krize. Po ocjenama OCD-a, donatori su pokazali fleksibilnost u odnosu na potrebe odlaganja ili prilagođavanja projektnih aktivnosti novonastalim okolnostima. Donatorska zajednica je stavila značajan fokus na teme koje su povezane sa pandemijom, što može opredijeliti aktivnosti OCD-a u budućnosti. Vlada je u 2020. donijela tri paketa mjera za pomoć ekonomiji za borbu protiv posljedica krize izazvane pandemijom, međutim, njima nisu obuhvaćene OCD.

Pandemija COVID-19 nije značajno uticala na finansiranje OCD-a iz državnog budžeta. Postupak davanja finansijske podrške za NVO iz državnog budžeta se sprovodi po modelu koji je propisan izmjenama i dopunama Zakona o NVO iz 2017. godine. Vlada utvrđuje prioritetne oblasti za finansiranje projekata na osnovu predloga ministarstava, koja potom raspodjeljuju ta sredstva organizacijama. Najmanje 0.3% tekućeg budžeta je namijenjeno za finansiranje projekata i programa NVO-a u oblastima od javnog interesa, 0.1% u oblasti zaštite lica sa invaliditetom, a najmanje 0.1% tekućeg budžeta se opredjeljuje za sufinansiranje projekata i programa NVO-a koji su finansijski podržani iz fondova Evropske unije.

Ministarstva i dalje krše zakonski rok za objavljivanje konkursa za raspodjelu sredstava. Prema podacima Ministarstva javne uprave, u 2019. godini je samo tri od 15 ministarstava objavilo konkurse u propisanom roku, dok je kod preostalih 12 ministarstava zabilježeno kašnjenje od četiri dana do pet mjeseci. Nevladin sektor i dalje osporava kriterijume po kojima se biraju nezavisni procjenjivači, jer se tim kriterijumima ne garantuje nezavisnost i stručnost procjenjivača. NVO su osporavale pojedine konkurse, navodeći primjere nefer konkurencije, subjektivnih procjenijivača i omogućavanje povlašćenog tretmana pojedinim NVO. Zakonom nije preciziran rok za donošenje odluka o dodjeli sredstava. Neka ministarstva su donosila odluke o raspodjeli sredstava sa zakašnjenjem, čak i do osam mjeseci od dana završetka konkursa, kako pokazuju podaci Ministarstva javne uprave za 2019. godinu. Ovakva kašnjenja dovode do toga da NVO moraju da odgađaju realizaciju značajnog dijela projektnih aktivnosti za narednu godinu, što utiče na ostvarivanje planiranih efekata projekata.

Po ocjenama NVO, trebalo bi jačati transparentnost sistema javnog finansiranja organizacija i uspostaviti mehanizam kojom će se obezbijediti kontrola poštovanja zabrane višestrukog finansiranja istog projekta. Takođe, ističu potrebu unapređenja web platforme finansiranjenvo.me ili kreiranja zasebne platforme na kojoj bi se objavljivalo više informacija o dodjeli sredstava – po donatorima i godini dodjele, uz objavljivanje izvještaja o realizaciji projekata. Pored toga, NVO smatraju da je potrebno i da organi uprave jačaju mehanizme za praćenje implementacije projekata kroz organizovanje redovnih monitoring posjeta. U toku 2019. godine je sedam ministarstava sprovelo terenske posjete.

Na konkurse koji su raspisani u 2019. godini su pristigle prijave za najmanje 970 projekata, od kojih je finansirano njih 318, pokazuju podaci Ministarstva javne uprave koji su objavljeni u 2020. godini. U oblastima od javnog interesa, finansiran je 271 od najmanje 815 prijavljenih projekata. Najviše projekata je prijavljeno u oblasti kulture (176), dok je u oblasti zaštite potrošača prijavljen samo jedan projekat, koji nije podržan.  Najniže dodijeljeni iznos po projektu je u visini od 1.000 eura za projekat u oblasti zaštite zdravlja bilja, a najviši u iznosu od 21.840 eura u oblasti pomoći starijim licima. U oblasti zaštite lica sa invaliditetom finansirano je 47 od 155 prijavljenih projekata. Najniže dodijeljen iznos po projektu je u visini od 4.000 eura, a najviši u iznosu od 61.922 eura.

U 2020. godini, svega 11 od 17 ministarstava i jedan organ uprave su predložili prioritetne oblasti od javnog interesa u kojima će se finansirati projekti i programi NVO-a. Ukupno je objavljeno 34 konkursa u 2020. godini, od čega tri u oblasti zaštite lica sa invaliditetom. Kao i 2019. godine, podržano je 318 projekata, od čega 263 u oblasti od javnog interesa, a 55 u oblasti zaštite lica sa invaliditetom. Raspodijeljeno je 3,46 miliona eura, dok je 252.812 eura ostalo neraspodijeljeno. Takođe, oko 857.000 eura je raspodijeljeno za sufinansiranje projekata Evropske unije.

Kao i prethodnih nekoliko godina, nisu se sva ministarstva prijavila za finansiranje projekata i programa NVO za 2021. godinu. Međutim, nakon izbora nove Vlade došlo je do reorganizacije javne uprave i čeka se usvajanje budžeta za 2021. godinu, tako da će doći i do reorganizacije postupka finansiranja.

Lokalne OCD i dalje imaju slabu finansijsku održivost i uveliko se oslanjaju na finansiranje od lokalnih samouprava. Postupak raspodjele sredstava iz lokalnih budžeta nije dovoljno transparentan, a i dalje postoje sumnje da lični odnosi imaju prevagu u odnosu na kvalitet predloženih projekata. Civilni sektor je ukazao na to da pojedine opštine raspodjeljuju sredstava za NVO bez raspisivanja javnih konkursa. Neke opštine nisu raspisivale javne konkurse za dodjelu sredstava NVO u 2020. godini zbog pandemije COVID-19.

Međunarodni izvori finansiranja su i dalje ključni za OCD. Od posebnog značaja su EU fondovi poput Instrumenta za pretpristupnu pomoć (IPA), Europe for Citizens, Creative Europe, Erasmus+ i Evropski instrument za demokratiju i ljudska prava (EDIHR). Ova vrsta podrške je međutim dostupna ograničenom broju organizacija koje imaju razvijenije kapaictete za ispunjavanje zahtjevnih uslova poziva za dostavljanje predloga projekata.

Takođe, više donatora je 2020. godine raspisalo fondove za za hitnu podršku crnogorskim OCD u borbi protiv pandemije COVID-19. Među njima su Fond za odgovor na COVID-19 krizu koji je finansirala Ambasada SAD, Odgovor balkanskih OCD na COVID-19 koji je finansirao Balkanski fond za demokratiju i Promocija različitosti i jednakosti u Crnoj Gori, što je bilo namijenjeno organizacijama koje se bore protiv diskriminacije tokom pandemije COVID-19, koji je finansirao Savjet Evrope.

Regionalni program lokalne demokratije na Zapadnom Balkanu (ReLoad), koji finansira Evropska unija, a realizuje UNDP, se sprovodio gotovo četiri godine u pet crnogorskih gradova – Podgorici, Kotoru, Nikšiću, Pljevljima i Tivtu. Ukupno je podržano 50 projekata koje je realizovalo 37 nevladinih organizacija. Preko pola miliona eura je opredijeljeno kroz 13 konkursa, te 25.600 eura za suzbijanje posljedica pandemije COVID-19.

U Izvještaju o dobročinstvu Catalyst Balkans-a iz 2019. godine, objavljenom 2020. godine, istaknuto je da filantropija u Crnoj Gori bilježi pozitivan rast. Najviše podrške je dato za pomoć marginalizovanim grupama, zatim za zdravstvenu zaštitu, obrazovanje i smanjenje siromaštva. Kada je riječ o primaocima, najveća podrška je bila usmjerena ka Fondaciji Budi Human Crna Gora, Udruženju Roditelji iz Podgorice, Hilal Humanitarnom Fondu, Udruženju Žene Bara i Crvenom krstu Nikšić. Preliminarni podaci Catalyst Balkans-a potvrđuju da se ovaj trend nastavio i u 2020. godini, kada se ukupan broj donacija u Crnoj Gori povećao sa 935, koliko je zabilježeno u 2019. godini, na 1.598 u 2020. godini, dok je ukupna vrijednost donacija porasla petostruko i iznosila oko 19 miliona eura.

U 2020. je održan niz humanitarnih akcija u cilju prikupljanja pomoći ugroženima u organizaciji OCD-a, medija i građana. Tokom pandemije, na račun Nacionalog kooridnacionog tijela je uplaćeno preko osam miliona eura donacija iz zemlje i inostranstva. Samo u prvih pet dana, 483 pojedinca su donirala preko 2 miliona eura. Otvorena je i donatorska SMS linija preko koje su građani mogli da doniraju 1 euro. Nakon zemljotresa koji je pogodio područja u Hrvatskoj, organizovana je velika građanska akcija prikupljanja pomoći.

U saradnji sa Upravom za dijasporu i Privrednom komorom Crne Gore, fAKT dodjeljuje godišnju nagradu za filantropiju „Iskra“ preduzećima, udruženjima i pojedincima koji daju nesebičan doprinos opštem dobru i razvoju građanskog društva. U 2020. godini, specijalno priznanje za građanski doprinos opštem dobru su dobile NVO Žene Bara, Izvor Života i Sabra Decević zbog sprovođenja brojnih aktivnosti koje su usmjerene pomaganju socijalno ugroženima. Dodijeljena je i nagrada istaknutom privredniku Hajrizu Brčvaku, koji je donirao novčana sredstva i medicinsku zaštitnu i drugu opremu za bolnice.

NVO su u obavezi da vode poslovne knjige i sastavljaju godišnje finansijske izvještaje. OCD podnose iste finansijske iskaze kao i privredna društva. Još uvijek nije donijet podzakonski akt kojim bi se precizirala sadržina i forma finansijskih iskaza koje posebno podnose NVO. OCD većih kapaciteta imaju zaposlena lica zadužena za finansije, a takođe angažuju i računovodstvene firme. Druge OCD nemaju dovoljno sredstava da obezbijede stalno radno mjesto za finansijske menadžere, a postoje i organizacije koje nemaju niti jednog zaposlenog. OCD ne obavezuje zakon da sprovode godišnje finansijske revizije, međutim, za projekte koje finansira EU u iznosima višim od 60.000 eura je revizija obavezna.

 * Izjava o odricanju odgovornosti: Ovdje su iznesena mišljenja panelista i drugih istraživača u projektu i ne odražavaju nužno stavove USAID-a ili FHI 360.

Indeks održivosti OCD-a je analitički instrument koji mjeri napredak civilnog sektora u regionu Centralne i Istočne Evrope i Evroazije.

››  Indeks ispituje sveukupno okruženje za razvoj civilnog društva,
kroz sedam dimenzija. ‹‹

© 2020 Centar za demokratsku tranziciju